على زمانى قمشه اى

421

هيئت و نجوم اسلامى ( فارسي )

تعبير خود را بر ترسيم اشكال هندسى استوار مىكنند ، وى مستقيما از قضاياى پنجم و ششم مقالهء دوم اصول اقليدس استفاده مىكند و ميان طول‌هايى كه در اين قضايا وارد مىشوند و ضرايب « مقترنات » تناظرى مستقيم برقرار مىكند . ابو كامل شجاع بن اسلم حاسب مصرى ، كه در نيمهء دوم قرن سوم مىزيسته گذشته از كتابى به نام الجبر و المقابلة دارد كه تنها يك نسخهء خطى عربى و يك ترجمهء عبرى و يك ترجمه لاتينى از آن باقى مانده است . ابو كامل در مقدمهء اين كتاب ، انگار مىخواهد به ادعاهاى ابو برزه جواب بدهد . خوارزمى را نخستين كسى مىداند كه در جبر و مقابله كتابى تأليف كرده و اقرار به فضل تقدم او را وظيفهء همهء محاسبان مىداند . كتاب ابو كامل در سه بخش است . بخش اوّل به برسى همان معادلات خوارزمى اختصاص دارد ، با اين تفاوت كه هريك از مقترنات را يك‌بار براى x و يك‌بار براى x 2 حل مىكند و در حل هر معادله حالات ممكن و ممتنع ( يعنى حالتى كه معادله ريشهء مثبت ندارد ) و نيز حالتى را كه معادله فقط يك ريشه يعنى ريشهء مضاعف ) دارد ، برحسب مقدار ضرايب مشخص مىكند . همچنين ابو كامل معادلاتى با ضرايب گنگ را هم در نظر مىگيرد . ابو كامل در اثبات‌هاى هندسى خود نيز صراحتا از دو قضيهء مقالهء دوم اصول اقليدس استفاده مىكند و ، مانند خوارزمى ، اين قضايا را « علت » درستى الگوريتم مورد نظر مىخواند و مىنويسد : « ما علت اين [ الگوريتمها ] را با قضاياى هندسى بيان مىكنيم تا هندسه‌دانانى كه در كتاب اقليدس نظر كرده‌اند آن را دريابند » . بخش دوم كتاب ابو كامل مختص محاسبهء برخى از مقادير هندسى ، و از جمله ضلع پنج‌ضلعى و ده ضلعى و پانزده ضلعى محاط در دايره برحسب قطر آن است . روش هندسى به دست آوردن طول ضلع پنج‌ضلعى منتظم محاط در دايره در قضيهء يازدهم از مقالهء سيزدهم اصول اقليدس بيان شده ،